Wczorajsza Rzeczpospolita przyniosła wiadomość, którą z braku czasu mogę się zająć dopiero dziś, niemniej zająć się muszę, gdyż zbrodnią byłoby taki news przemilczeć. Naukowcy zidentyfikowali właśnie sposób, w jaki działa część leków, które teoretycznie nie powinny działać, czyli placebo. Chodzi o placebo redukujące odczuwanie bólu przez pacjenta – a trzeba powiedzieć, że znieczulanie to jedno z pól, na których niby-leki radzą sobie najlepiej (drugim jest leczenie depresji). Dzięki grupie badaczy z Uniwersytetu w Michigan wiemy już, skąd ta skuteczność.

Kluczem okazuje się od dawna znane neurologom i neurofarmakologom jądro półleżące (łac. nucleus accumbens) – maleńki obszar w podkorowej części mózgu. Każdy z nas ma takie jądra dwa, po jednym na każdą półkulę mózgową. Odpowiadają one przede wszystkim za powstawanie w naszej świadomości (którą potraktujmy tu jako zbiór odczuć organizmu na temat siebie i otoczenia) wrażenia przyjemności. Nie od dziś wiadomo, że zadowolenie, odczuwane, gdy pałaszujemy kolejne smakołyki, spółkujemy z atrakcyjnymi osobami płci tej samej lub przeciwnej (wedle gustu), bądź oddajemy się ulubionym czynnościom, koreluje z wysokim poziomem dopaminy właśnie w jądrach półleżących. I odwrotnie, efektem zahamowania aktywności neuronów w jądrach okazuje się anhedonia, czyli niemożność odczuwania przyjemności, zaś spadek wrażliwości receptorów dopaminergicznych w tych okolicach naukowcy wiążą m.in. z powstawaniem fobii. Oczywiście rola jąder półleżących nie jest tylko i wyłącznie pozytywna – to na nie oddziałuje praktycznie każdy narkotyk, dzięki czemu tak łatwo nam się uzależnić. Szczególnie dotyczy to narkotyków działających na receptory dopaminergiczne, takich jak kokaina lub amfetamina, aktywność tego obszaru wzrasta jednak także przy przyjmowaniu środków niewiele z dopaminą mających wspólnego – choćby alkoholu lub leków uspokajających. Uzależnione jądro półleżące przestaje „odczuwać” przyjemność, gdy brakuje danej substancji lub informacji o wykonywaniu jakiejś czynności. Receptory dopaminergiczne mają jednak to do siebie, że po jakimś czasie na wszystko są w stanie wykształcić sobie tolerancję – dlatego im dłużej się z czegoś korzysta, tym więcej trzeba w siebie tego władować, by uzyskać ten sam efekt. Wniosek z tego prosty, iż uzależniać się nie opłaca – problem jednak w tym, że partie mózgu odpowiedzialne za myślenie logiczne nie kontrolują reakcji zachodzących w jądrach półleżących.

Lecz wróćmy do placebo. Badanie było dość proste. Naukowcy najpierw informowali badanych, że wezmą udział w testach nowego leku przeciwbólowego. Potem pytali uczestników, jak wielkiego efektu spodziewają się po tym leku. Następnie sprawiali badanym nieznaczny ból, po czym pytali badanych, jak duży to był ból i czy według nich lek rzeczywiście ból zmniejszył. Przez cały czas za pomocą odpowiedniej aparatury monitorowano reakcje zachodzące w mózgach ochotników.

Okazało się, że im więcej badani spodziewali się po leku, tym większa była aktywność neuronów w ich jądrach półleżących. Dzięki temu w mózgu dochodziło do uwalniania endorfin – naturalnych substancji znieczulających, przypominających działaniem morfinę i jej pochodne (jak wykazano swego czasu, to właśnie na udawaniu endorfin zasadza się uzależniający potencjał heroiny i innych opiatów). Endorfiny robiły zaś to, co zwykle: sprawiały, że ból był znacznie słabiej odczuwany.

I tyle. Co ciekawe, powiązanie działania placebo właśnie z aktywnością jądra półleżącego może pomóc w wyjaśnieniu, dlaczego tego typu kuracje działają pozytywnie na chorych na depresję w znacznie większym stopniu, niż np. na chorych na grypę. Jak wiadomo, depresja charakteryzuje się m.in. problemami z odczuwaniem zadowolenia i satysfakcji, i wiąże się z obniżonym poziomem neuroprzekaźników serotoniny i właśnie dopaminy. Wszystkie elementy pasują więc do układanki.

Cóż rzec: kolejna tajemnica ludzkiej psyche rozwiązana. I znów nie dzięki magom, filozofom czy księżom, od wieków przekonującym, że wiara góry przenosi (w co zresztą wielu wciąż wierzy, mimo że nikt przy zdrowych zmysłach nigdy nie widział lewitującego pagórka), lecz na skutek eksperymentu przeprowadzonego przez przedstawicieli twardej nauki. Niespójne logicznie wyjaśnienie, że placebo działa po prostu dlatego, że ludzie wierzą, że zadziała (dlaczego w takim razie miałoby działać tylko na niektóre przypadłości?), przechodzi tym samym do lamusa.

—-

W co jeszcze ludzie wierzą i dlaczego są tak naiwni – o przesądach w naszym życiu oraz ich neurochemicznych i ewolucyjnych uwarunkowaniach rozmawiamy jutro, czyli w sobotę, w programie „Lustro” (Tok FM, 21:00). Audycja trochę przesunięta – miała się odbyć tydzień temu, świeżutko po piątku 13-tego, jednak końcem końców zwyciężył dłuższy urlop.