O 21:30 na kanale Discovery szykuje się dziś polska premiera amerykańskiego serialu dokumentalnego „Naoczny świadek”. Jako że współpracuję przy kampanii PR tego programu, czuję się z tej okazji w obowiązku napisać parę słów, i to nie tylko o samym serialu, ale i o szerszym zjawisku, które „Naoczny świadek” reprezentuje. Chodzi o wykorzystanie przez tzw. media tradycyjne publikowanych w internecie przekazów tworzonych przez dziennikarzy-amatorów. Czyli – szerzej – o dziennikarstwo obywatelskie.

Dziennikarstwo obywatelskie to – jak zapewne wszyscy odwiedzający tego bloga dobrze wiedzą – zbiorcza nazwa przekazów o charakterze dziennikarskim, tworzonych przez ludzi nie zajmujących się zawodowo działalnością medialną. Pod pojęciem tym rozumie się współcześnie szeroką gamę przekazów, od tekstów quasi-dziennikarskich na blogach i forach, po relacje o charakterze wizualnym (zdjęcia, filmy), publikowane w serwisach wideo i na portalach społecznościowych.

Samo zjawisko dziennikarstwa obywatelskiego nie jest nowe. Prawdopodobnie istniało od zarania dziejów (jego źródeł można upatrywać w znanej zapewne już naszym pierwszym mówiącym przodkom plotce), przed epoką internetu miało jednak bardzo ograniczony zasięg. Dotarcie do odbiorców wiązało się bowiem z kosztami, których wymagała dystrybucja przekazu (poczatkowo po prostu jego wykrzyczenie, potem druk, później transmisja audiowizualna. Do niedawna zatem co prawda każdy mógł sobie tworzyć treści dziennikarskie lub pokrewne, ale tylko niewielu mogło sobie pozwolić na ich dystrybucję poza najbliższym sąsiedztwem.

Internet oraz towarzyszący mu postęp techniczny ostatnich lat dokonały tu rewolucji. Praktycznie każdy z nas dysponuje dziś telefonem komórkowym z aparatem fotograficznym, kamerą oraz dostępem do internetu, dzięki któremu to, co sfotografuje lub nagra może w ciągu kilku minut zobaczyć osoba po drugiej stronie kuli ziemskiej. Ułatwiają to serwisy wideo, takie jak YouTube czy polska Wrzuta, na których każdy może (niekiedy po założeniu konta, niekiedy anonimowo) umieścić za darmo samodzielnie zrobiony film. Potem wystarczy, że link do filmu pojawi się np. na serwisie social news (to strony, których sami użytkownicy sami decydują, czy dana informacja jest atrakcyjna i „wykopują” interesujące artykuły: najsłynniejsze to Digg, Reddit i Twitter, a na polskim podwórku – Wykop), by zapewnić przekazowi, który internauci uznają go za interesujący i warty „wykopania”, nawet do kilku milionów odbiorców na dobę.

W efekcie zwykły przechodzień, który staje się świadkiem spektakularnego wypadku lub niezwykłego zdarzenia, szybko jest w stanie stworzyć przekaz, z którym nie mogą konkurować normalni dziennikarze. I bynajmniej nie chodzi tu o jakość: większość tego, co tworzą amatorzy, ciągle nie dorównuje jakością techniczną owocom pracy dziennikarzy. Nie tylko dlatego, że przeciętna kamera w telefonie ma znacznie gorsze parametry techniczne, niż profesjonalna kamera z operatorem, którą wyśle na miejsce stacja telewizyjna. To jednak przechodzień jest na miejscu pierwszy, więc to jego przekaz zdominuje relacje w serwisach informacyjnych, nawet jeśli jakość przekazu będzie pozostawiała wiele do życzenia. Najlepszym tego przykładem utrwalone przez amatorów momenty uderzeń samolotów w wieże World Trade Center, które – mimo braków technicznych – zobaczyła w 2001 większość widzów na Ziemi.

Oczywiście nagrania takie jak WTC to mniej niż promil tego, co publikuje się na YouTubie czy LiveLeak (ba, większość tego, co dostaje użytkownik szukający tych nagrań na wspomnianych serwisach, to fejki). Wiekszość filmów umieszczanych w Sieci przez nieprofesjonalistów to amatorskie filmiki, które nie interesują nikogo poza najbliższym kręgiem ich rzeczywistych lub wirtualnych znajomych. Prawdziwe perły, które podbiją Digg lub Wykop, trafiają się tu procentowo rzadziej niż w przypadku profesjonalnych mediów. Ale wygrywają w liczbach bezwzględnych.

Dzieje się tak, ponieważ liczba profesjonalnych dziennikarzy jest skończona i wynosi najwyżej kilkadziesiąt-kilkaset tysięcy osób w skali świata. Tymczasem potencjalnych dziennikarzy obywatelskich (czyli ludzi wyposażonych w komórkę z aparatem lub kamerą) mamy już na Ziemi więcej niż miliard. Ta liczba gwarantuje, że to z ich rąk coraz częściej będą wychodzić przekazy, z którymi media tradycyjne nie wygrają. Nie dlatego, że nie mają na to środków. Po prostu „zwykli” dziennikarze nie mogą być wszędzie, nie mają więc szans być w każdym miejscu, w którym zdarza się wypadek lub coś interesującego. Są tam za to zwykli ludzie. Ci świadkowie musieli kiedyś zadowolić się opowiedzeniem swej historii profesjonalnemu dziennikarzowi, który zresztą mógł na miejsce przyjechać, ale też mógł i nie przyjechać. I o całej sprawie mógł zawsze potem poinformować zniekształcając relację opowiadającego lub wręcz przeinaczając jego słowa.

Dziś nie trzeba czekać na dziennikarza. Już w momencie samemu można samemu nagrać materiał ze zdarzenia i umieścić go w sieci. W dodatku przekaz ten opowie całą historię w taki sposób i z takiego punktu widzenia, jak jego autor sobie życzy. Internetowy fenomen „Cut out the middleman” coraz szerzej obejmuje tym samym także dostawców informacji.

To ostatnie zjawisko nabiera szczególnej istotności, gdy temat przekazu jest kontrowersyjny. W mediach lub ich okolicach obecne są grupy nacisku (politycy, firmy prywatne), których aktywność może blokować niewygodne dla nich treści. Dziennikarz obywatelski takich grup się nie boi, zwłaszcza gdy jest anonimowy. Nic dziwnego, że – jak wynika z badań MillwardBrown SMG/KRC przeprowadzonych rok temu na zlecenie D-Link Polska – Polacy na ogół bardziej wierzą blogerom i innym internautom niż profesjonalnym redakcjom.

Trzeba teraz odpowiedzieć sobie na pytanie o motywację dziennikarzy obywatelskich. W przeciwieństwie do dziennikarzy zawodowych, na ogół nie dostają oni za swoje utwory gratyfikacji finansowych – a mimo to publikują. Grę tutaj najczęściej odgrywają zatem czynniki psychologiczne. Mogą one mieć charakter:

1. egoistyczny: twórcy takich przekazów tworzą je, by przyciągnąć uwagę, pokazać swe umiejętności, wypromować swój kanał na YouTubie lub blog;
2. altruistyczny: widzą problem i chcą o nim poinformować, pokazać innym, gdzie czyha niebezpieczeństwo lub czego nie należy robić;
3. potrzeby ekspresji – chcą po pokazać coś innym, dlatego, że uważają to za interesujące i warte odnotowania lub np. śmieszne.

Dziennikarze obywatelscy działają więc społecznie, na czym zresztą często pasożytują tradycyjne media. Na przykład „profesjonalni” dziennikarze bardzo często sięgają po kontent tworzony przez internautów, zwłaszcza jeśli daje widoki na to, że przyciągnie uwagę widzów lub czytelników. A to w internecie jest łatwe do weryfikacji, bo bardzo często materiał znaleziony przez dziennikarza już został sprawdzony na okoliczność swej siły i atrakcyjności (przez społeczność rozmaitych Diggów), więc z góry wiadomo, że się dobrze „sprzeda”. W mediach tradycyjnych taki news obejrzy potem znacznie więcej osób, niż widziało go na oryginalnym blogu, a wierszówkę lub honorarium dostaje często właśnie znalazca – autor materiału prasowego lub telewizyjnego – a nie twórca oryginalnego przekazu.

Wszystko to nie zmienia oczywiście faktu, że użytkownicy internetu przełamali już monopol mediów tradycyjnych na informację, i że zakres oddziaływania „starych” mediów i pracujących dla nich dziennikarzy stopniowo się kurczy. Już dziś, gdyby tradycyjne media po prostu zniknęły, dziurę informacyjną szybko dało by się załatać, choćby w oparciu o dziennikarstwo obywatelskie – czego przykład mogliśmy oglądać w Polsce kilka tygodni temu, gdy to w reakcji na nagranie wideo, którego bohater wystrzelił kotka z dmuchawy do zboża, internauci skrzykneli się, zlokalizowali gagatka i przekazali jego dane policji, która dzięki temu mogła w rekordowym jak na polskie warunki czasie zatrzymać sprawcę wykroczenia.

W tym miejscu pojawiają się także programy takie jak „Naoczny świadek”, które wykorzystują wyłącznie treści tworzone przez dziennikarzy obywatelskich. Sama idea nie jest tu nowa – wystarczy wspomnieć o portalach internetowych, bądź nawet serwisach informacyjnych, nastawionych przede wszystkim na „user generated content” – by wspomnieć choćby strony alert.pl czy (częsciowo) sfora.pl. Internauci wysyłają na te strony gorące informacje na temat wydarzeń, w środku których się znaleźli, dzięki czemu ich relacje mogą dotrzeć do zainteresowanych problemem odbiorców w bardzo krótkim czasie.

„Naoczny świadek” idzie jednak o krok dalej w selekcji materiałów, kierując się nie tyle ogólną atrakcyjnością tematu, ile oczekiwaniami grupy docelowej programu. Tworzą ją przede wszystkim mężczyźni, najpewniej mieszkańcy dużych miast w wieku 25-45, lubiący mocne wrażenia i szukający – także w rozrywce – wysokiego poziomu adrenaliny.

Ale adrenalina to nie wszystko. Już starożytni Rzymianie wiedzieli, że w widowiskach nie chodzi tylko o to, by coś było pobudzające – trzeba jeszcze, by było autentyczne (i dlatego w swoich cyrkach rzucali prawdziwych ludzi prawdziwym lwom na pożarcie). Nie wstrzymujemy oddechu, gdy wiemy, że będzie happy end lub że osoba, której coś grozi, to opłacony aktor. Ludzie o wiele łatwiej reagują emocjami, gdy mają świadomość, że coś zdarzyło się rzeczywiście, a nie tylko na ekranie – stąd popularność serwisów informacyjnych i programów interwencyjnych. A cóż może być bardziej autentycznego niż np. nagranie, na którym widzimy wybuch fabryki, lub film nakręcony w samochodzie ściganym przez tornado?

Wróćmy jednak do grupy docelowej. W dzisiejszych czasach odbiorcy ci, na ogół doskonale zaznajomieni z komputerem i internetem, przyzwyczaili się do tego, że jeśli chce się emocji czy autentyczności, to się po prostu siada przed komputerem i klika. Po kilku minutach poszukiwań znajduje się emocje, autentyczność lub jedno i drugie.

Trzeba jednak poszukać – czyli wykonać czynność, na którą nie zawsze ma ochotę zmęczony codzienną gonitwą współczesny człowiek, którego aparat poznawczy często jest zbyt przeciążony wciąż napływajacymi newsami, by pozwolić sobie na rzeczywiście efektywną selekcję. Tymczasem „Naoczny świadek” pozwala tu pójść na skróty: zapewnia wyselekcjonowane, emocjonujące i jednocześnie prawdziwe informacje i przekazy, skondensowane w jednym kilkudziesięciominutowym odcinku. Gwarantuje tym samym, że konsument, oczekujący mocnych i jednocześnie autentycznych wrażeń, dostanie dokładnie to, czego pragnie. I to w najkrótszym możliwym czasie.

Pisałem już trochę w innych miejscach na temat szumu, jaki trwa w Stanach wokół plakatu Obama-Joker. Dziś pora zająć się najbardziej kuriozalnym aspektem reakcji prasy na kontrowersyjną grafikę, ilustrującym zatrważającą nieporadność znacznej części amerykańskich dziennikarzy na polu wyszukiwania i selekcji informacji. Nawet tej, którą sama wyrzuca z siebie wyszukiwarka Google.

Dla niezorientowanych: chodzi o plakat, który pojawił się na ulicach Los Angeles na początku poprzedniego tygodnia i wywołał natychmiastowe poruszenie, któremu trudno się dziwić, jesli wziąć pod uwagę, kogo i w jakiej roli plakat przedstawiał:

Zacznijmy od tego, że prawie każde doniesienie prasowe o plakacie zawierało akapit na temat jego autorstwa. To autorstwo przeciętnemu amerykańskiemu dziennikarzowi było nieznane – w końcu grafika nie była podpisana. Akapit wyglądał więc mniej więcej tak:

Nobody knows yet who the artist is, but it seems almost certain that the poster, titled „Socialism,” first appeared here in Los Angeles.

LA Daily, 7 sierpnia, autor: Jill Stewart

Po prawdzie, szybko okazało się, że dziennikarzom w informacyjnej nieporadności nie ustepują i blogerzy. Z tym, że ci najczęściej nie poprzestawali na prostej konstatacji faktu, lecz szli dalej i zadali pytanie o powód anonimowości. Po czym sami sobie na nie odpowiadali:

The caricature of Barack Obama (…) is really making the rounds on the internet. The artist is unknown (probably to protect him or herself from the venom of those compassionate, open-minded, caring liberals).

Living Lake Country, 8 sierpnia, autor: A. L. Geiger-Hemmer

Nikt jednak nie poleciał w swych rozważaniach tak daleko, jak redaktor jednego z najbardziej znanych i opiniotwórczych amerykańskich dzienników. Wytłuszczam cały cytat, który sam w sobie stanowi jedną z najbardziej absurdalnych rzeczy, jakie w życiu dane mi było oglądać:

The great virtue of an anonymous poster campaign is that it anticipates unspoken fears or claims, and leads the debate by insinuating and teasing out ideas that would be too explosive or alienating if simply dumped into the public forum by responsible actors. (…) So why the anonymity? Perhaps because the poster is ultimately a racially charged image. By using the „urban” makeup of the Heath Ledger Joker, instead of the urbane makeup of the Jack Nicholson character, the poster connects Obama to something many of his detractors fear but can’t openly discuss. He is black and he is identified with the inner city, a source of political instability in the 1960s and ’70s, and a lingering bogeyman in political consciousness despite falling crime rates.

The Washington Post, 6 sierpnia, autor: Philip Kennikot

Dość już wszak cytowań. Pora na mały eksperyment: wpisujemy w google’a słowa „obama” i „joker” i wciskamy enter. Po wyświetleniu się informacji o 8,490,000 wynikach w lewym głównym rogu klikamy w napis „Images”. Link do oryginału, który na na flickr.com wisi od stycznia, okazuje się być… dziesiąty. Autor syntezy twarzy Jokera i Obamy nazywa Firas Khateeb, ma 21 lat, studiuje w Chicago i lubi bawić się Photoshopem. Nie głosuje na Republikanów i nie ma zbyt wielu powodów, by być ksenofobicznym, białym rasistą: jest Arabem pochodzącym z Bliskiego Wschodu. Jedyną gazetą, której dziennikarze dali radę ustalić jego imię i nazwisko (i to tylko dzięki wydatnej pomocy pewnego czytelnika Bedlam Magazine), okazał się… brytyjski The Guardian.

W ostatnim poście Kataryny o antyblogerskich zapędach europarlamentarzystów (od komentarzy kipi dziś polska blogosfera; sam zabrałem głos w temacie kilka dni temu) znalazłem cytat z artykułu o Tomaszu Lisie, opublikowanego kilka dni temu w „Dzienniku”. Cytat dotyczy pewnej mało dotąd eksponowanej w mediach (tak, tak, jest takowa) dziedziny aktywności byłego szefa polsatowskich „Wydarzeń” oraz związanego z ową aktywnością dylematu jego ówczesnych podwładnych:

Jak tu szanować szefa, człowieka niby poważnego, o wyjątkowo wysokiej pozycji, któremu zdarzało się zaczynać poranne kolegia od przejrzenia internetu, by odszukać wszystkie wpisy na swój temat i temat swej przyjaciółki, i który czasem na tzw. zwyżce, czyli specjalnym podium w newsroomie, potrafił bez zażenowania pod rozmaitymi nickami na gazetowych forach komentować w sieci nie tylko bieżące wydarzenia polityczne. A kiedy plątały mu się już nicki, Hanka pomagała mu założyć nowe konta.

Tyle Kataryna, artykuł w „Dzienniku” zawiera jednak fragmenty stawiające brylującego jeszcze rok temu na łamach „Gazety Wyborczej” (i rżącego na antenie TOK FM) apostoła antykaczyzmu i poprawności politycznej w jeszcze ciekawszym świetle:

Gdy dziennikarz zbyt miękkim głosem czytał materiał, Lis pytał: – Co ty, pedałem jesteś? Może byś przerż… jakąś kobietę i zaczął czytać jak mężczyzna?

„Wszyscy jesteśmy gejami” – pisał w 2005 roku Jacek Żakowski. Ciekawe, czy powtórzy to teraz koledze…