Obecność błędów językowych w wypowiedzi to jedno z podstawowych kryteriów oceny kultury, wykształcenia, inteligencji i kompetencji osoby piszącej bądź przemawiającej. Dotyczy to zwłaszcza przekazów medialnych – czytelnicy i widzowie to nierzadko wyczuleni na odstępstwa od normy językowej, świadomi użytkownicy języka. Bez względu na to, czy zabiegamy o ich szacunek, zaufanie, głosy wyborcze, czy o to, by kupili nasz produkt, denerwowanie tych odbiorców (lub kompromitowanie się przed nimi) nam się po prostu nie opłaca. Skoro zainwestowaliśmy już pewne (na ogół spore) koszty w to, by się znaleźć w mediach, zadbajmy o to, by się nie zmarnowały, lub – co gorsza – nie uderzyły w nas rykoszetem, gdy widz, słuchacz lub czytelnik zmieni o nas zdanie po tym, jak usłyszy lub zobaczy, jaka jest nasza polszczyzna.

Zadbajmy o to, by do tego nie doszło.

Cele treningu

Zapoznanie uczestników kursu ze współczesną polską normą językową i wykształcenie w nich umiejętności stosowania jej w wypowiedziach medialnych oraz w komunikatach pisanych, skierowanych do prasy lub umieszczanych w internecie. Pokazanie, w jaki sposób znajomość reguł poprawnego pisania i mówienia pomaga wzmacniać pozytywne wrażenie, budować korzystny wizerunek reprezentowanej instytucji i wywierać pożądany wpływ na odbiorcę przekazu.

Program

Część wykładowa: teoretyczne podstawy poprawności językowej

1. Co to jest poprawność językowa i szerzej rozumiana poprawność komunikowania. Jej rola w teorii komunikowania.

• Pojęcie kultury języka; status kultury języka jako nauki.
• Pojęcie poprawności i sprawności językowej.
• Pojęcie normy językowej; kodyfikacja normy.
• Błąd językowy i jego percepcja społeczna. Błąd językowy w mediach.

2. Prezentacja współczesnej polszczyzny i zmian, które w niej zachodzą.

• Zróżnicowanie współczesnej polszczyzny – polszczyzna ogólna (standardowa i potoczna); terytorialne odmiany polszczyzny; socjolekty, profesjolekty, żargony.
• Dawne i obecne wzorce językowe Polaków (literatura, media, reklama, polityka). Moda językowa. Szablon językowy. Kicz językowy w przekazach medialnych.
• Język polski dziś. Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny.
• Zmiany w języku i ich rola. Granica między błędem i innowacją językową.
• Kryteria oceny innowacji językowych; hierarchia kryteriów.
• Związek między zmianami w języku a tym, co ludzie słyszą w mediach.

3. Percepcja poprawności językowej.

• Język jako wartość; świadomość językowa Polaków.
• Postawy Polaków wobec własnego języka.
• Polska polityka językowa.

4. Dlaczego błędów językowych zwykle (choć nie zawsze) nie warto popełniać?

• Najbardziej rozpowszechnione w polszczyźnie typy błędów językowych.
• Szczególne błędy językowe w rozmaitych formach wypowiedzi.
• Kiedy opłaca się popełniać błędy. Psychologia nawiązywania kontaktu ze specyficznym odbiorcą.

5. Rola poprawności językowej w komunikowaniu – strona praktyczna.

• Zawody i sytuacje, w których nie opłaca się mówić niepoprawnie.
• Źródła poprawności: programy (nie tylko językowe) w radiu i TV, prasa, Internet.
• Wydawnictwa poprawnościowe i ich rola w kształtowaniu polszczyzny.
• Typy ćwiczeń w mówieniu i pisaniu (ortograficzne i interpunkcyjne, gramatyczne, słownikowo-frazeologiczne, stylistyczne, kompozycyjne, redakcyjne).

Część praktyczna – jak poprawnie mówić i pisać po polsku

I. Poziom formalny: co słyszymy (i widzimy)

1.Zasady polskiej ortofonii.

• Specyficzne właściwości polszczyzny mówionej.
• Zróżnicowanie fonetyczne poszczególnych wariantów współczesnego języka polskiego.
• Normy wymowy. Wymowa poprawna i jej zasięg.
• Wymowa staranna i granice jej używania. Problem hiperpoprawności.

2. Sygnały niewerbalne towarzyszące słowom i normy w tym zakresie.

• Tembr i natężenie głosu.
• Tempo wypowiedzi, intonacja.
• Niewerbalne oznaki stosunku nadawcy do odbiorcy.

3. Poprawność fonetyczna wypowiadanego tekstu.

• Dykcja i artykulacja.
• Akcent wyrazowy i zdaniowy. Jak poprawnie akcentować: reguły i wyjątki.
• Problemy polszczyzny: udźwięcznianie, ubezdźwięcznianie, wymowa spółgłosek finalnych i nosówek.
• Swoboda składniowa wypowiedzi.
• Podpórki językowe.
• Dźwięki yyyy i eeee – jak sobie z tym radzić.
• Inne rozpowszechnione w mediach błędy i usterki dykcyjne oraz artykulacyjne.

4. Fonetyka i jej wpływ na sens tego, co mówimy.

• Specyfika języka mówionego: znaczenie intonacji, akcentu wyrazowego i zdaniowego we współczesnych tekstach perswazyjnych i medialnych.
• Segmentacja tekstu, pojęcie zdania i frazy.
• Szybkość mówienia a komunikatywność: zastosowanie pauzy logicznej.
• Agresja i uległość na poziomie fonetycznym – jak skutecznie zdominować rozmówcę lub (jeśli trzeba) dać mu się zdominować.

II. Problemy z gramatyką

1. Język polski jako język fleksyjny i wynikające z tego kłopoty.

• Podział języków na analityczne (np. angielski) i syntetyczne, czyli aglutynacyjne i fleksyjne.
• Co to jest fleksja i skąd się wzięła. Fleksja nominalna i werbalna. Tendencje rozwojowe we współczesnej fleksji

2. Części mowy sprawiające największe problemy.

• Czasownik. Podstawowe reguły rządzące odmianą. Problem aspektu i podział czasowników na dokonane i niedokonane. Czasowniki wielotematowe, nietypowe, ułomne. Liczba i osoba gramatyczna jako źródło kłopotów z odmianą. Gdzie szukać reguł poprawnej odmiany. Problemy z imiesłowami (np. jak pisać nie z imiesłowem przymiotnikowym, a jak z przysłówkowym).
• Rzeczownik i przymiotnik. Deklinacja i specyfika polskiego systemu przypadkowego. Podstawowe reguły rządzące odmianą rzeczownika. Poprawność fleksyjna w zakresie nazw pospolitych.
• Liczebnik czyli nikt nic nie wie. Liczebniki główne, porządkowe, ułamkowe, mnożne, zbiorowe, niezbiorowe, określone i nieokreślone. Zagadnienia poprawnościowe związane z fleksją i składnią liczebników.
• Inne części mowy mogące sprawiać problemy: zaimki, przysłówki, przyimki, spójniki, partykuły.

3. Poprawność gramatyczna wypowiedzi i jej wykładniki.

• Typy wypowiedzi: zdanie, równoważnik zdania. Teoria a praktyka wypowiedzi jako „strumienia świadomości”.
• Poprawność składniowa: normy dotyczące składni zgody, składni rządu i skrótów składniowych oraz wyrazów pomocniczych i szyku wyrazów w zdaniu.
• Zagadnienia poprawnościowe związane ze składnią zdania złożonego.

III. Słowa i frazeologia

1. Odpowiednie dać rzeczy słowo.

• Skąd brać słowa. Słowniki w pracy osoby posługującej się polszczyzną.
• Słowa nie wszystkim znane. Zagadnienia poprawnościowe związane z fleksją i derywacją nazw własnych. Wymowa i odmiana nazw własnych obcego pochodzenia.
• Kiedy używać wyrazów obcych, obcobrzmiących i terminów specjalistycznych? Typy zapożyczeń językowych (leksykalne, semantyczne, słowotwórcze, frazeologiczne, składniowe) wraz z oceną normatywną współczesnych zapożyczeń.
• Co robić ze słowami? Poprawność słowotwórcza – zasady tworzenia derywatów słowotwórczych; ocena normatywna innowacji słowotwórczych;
• Kiedy język przekracza granice: nowe słowa – neologizmy – i nowe znaczenia starych słów – neosemantyzmy. Zasady tworzenia neologizmów i neosemantyzmów.
• Procesy metaforyzacyjne w języku; normatywna ocena metafor w tekstach użytkowych.

2. Słowo jako element dłuższej (zwykle sensownej) wypowiedzi.

• Zjawisko łączliwości leksykalnej wyrazów języka polskiego; ocena normatywna zaburzeń w doborze wyrazów.
• Poprawność frazeologiczna i stylistyczna tekstu.
• Redundancja językowa i jej ocena normatywna.
• Style funkcjonalne polszczyzny a poprawność stylistyczna.

3. Jak mówić w środkach masowego przekazu?

• Sposoby mierzenia stopnia trudności (zrozumiałości) tekstu.
• Zasady kompozycji tekstu prostego.
• Nie każdy wie to, co my. Jak być zrozumiałym nie tracąc wrażenia kompetencji?
• Wata słowna i wodolejstwo – kiedy mówienie o niczym bywa pożyteczne, a kiedy nie.